Co to jest haiku? Zasady 5-7-5, kigo i kireji w japońskiej poezji

Co to jest haiku? Zasady 5-7-5, kigo i kireji w japońskiej poezji

3 krótkie wersy. Kilkanaście sylab. A w nich szum letniego deszczu, zapach chryzantem albo blask księżyca nad śniegiem. Jeśli kochasz poezję i fascynuje Cię Japonia, haiku połączy obie te miłości. W tym artykule wyjaśnimy, co to jest haiku, skąd się wzięło i z jakich elementów się składa, a potem pokazujemy krok po kroku, jak napisać haiku. 

Co to jest haiku? Definicja

Haiku to wywodząca się z Japonii miniatura poetycka. Tradycyjne japońskie haiku składa się z 17 jednostek brzmieniowych w układzie 5-7-5, zawiera kigo, czyli słowo wskazujące porę roku, oraz kireji - „słowo tnące” dzielące wiersz na 2 obrazy. Po japońsku haiku zapisuje się zwykle w 1 linii, a 3 wersy, które znamy, to konwencja zachodnia.

Jak wygląda haiku w układzie 5-7-5? Spójrz na utwór, który Patrycja Hyodo-Malewska, założycielka Meico Studio, napisała w tomiku “słoneczniki [himawari]”:

świątynną głuszę 

przerwał kapiący deszczyk 

obudził buddę

Najpierw cisza świątyni, potem pojedynczy dźwięk kropli - i ten uśmiech na końcu, gdy deszczyk “budzi” posąg. Jedna chwila, dwa obrazy, zero komentarza. Jak pamiątkowe zdjęcie, prawda? Taka właśnie jest natura haiku: to migawka, która zostaje w głowie na długo.

Ważną częścią haiku są opisy przyrody i pór roku, dlatego naszą serię tomików, ułożyliśmy zgodnie z rytmem natury. Tomik “nocne wiśnie [yozakura]” opowiadają o wiośnie, “słoneczniki [himawari]” o lecie, “chryzantemy [kiku]” o jesieni, a “śnieżne kamelie [yuki tsubaki]” o zimie.

Co daje czytanie haiku?

Haiku działa na mnie uspokajająco. To moje prywatne odczucie, ale co ciekawe, nauka mówi coś podobnego.

Anthony Kassab i współpracownicy w metaanalizie 15 badań “The therapeutic functions of poetry in mental health” wykazali, że czytanie i pisanie wierszy wiąże się z odczuwalnym obniżeniem stresu. Choć zastrzegają, że takich badań wciąż jest niewiele, więc nie jest to potwierdzone, osobiście pisząc lub czytając haiku, czuję przyjemny spokój.

Skąd wzięło się haiku?

Przenieśmy się do Japonii XVII wieku. Wtedy w japońskiej poezji królowała renga, czyli humorystyczna lub poważna forma, w której kilku poetów na zmianę dopisuje kolejne strofy. Renga mogła mieć dziesiątki lub nawet setki strof

Poeta Matsuo Bashō wędruje po kraju, nauczając poezji. Ale podczas swoich podróży, chłonąc piękno przyrody, zauważył, że życie dzieje się tu i teraz. Zaczął łapać ulotne chwile w poetyckich miniaturkach.

Jak tworzył swoje wiersze? Wydzielił z renga początek tego wiersza, czyli część zwaną hokku, o układzie sylab 5-7-5. Znajome? Tak, to właśnie stało się haiku.

Bashō wyniósł hokku do rangi sztuki, a pałeczkę przejął po nim Masaoka Shiki pod koniec XIX wieku. To on wymyślił nazwę “haiku” i postanowił, że poezja ma być jak fotografia, czyli prosta i bez ozdobników.

Z czego składa się haiku?

Wiesz już z grubsza, co to jest haiku. Przeanalizujmy teraz dokładniej strukturę tych wierszy.

1. Rytm 5-7-5

Klasyczne haiku ma 17 jednostek w układzie 5-7-5. Haczyk w tym, że Japończycy nie liczą sylab, tylko on - krótsze cząstki brzmieniowe (samo słowo “haiku” to już trzy on: ha-i-ku).

Językoznawcy Richard Gilbert i Judy Yoneoka w badaniu “From 5-7-5 to 8-8-8” nagrywali osoby czytające haiku po japońsku i odkryli, że recytacja naturalnie układa się w trzy frazy po osiem uderzeń, a japońskie 17 on mieści mniej treści niż 17 polskich sylab.

Co z tego wynika? 5-7-5 sylab po polsku to rama umowna. Możesz się jej trzymać (zauważ, że wiersz Patrycji o świątynnym deszczyku trzyma się jej co do sylaby!) albo pisać swobodniej, w logice: krótki wers - długi wers - krótki wers. Wiele haiku nie trzyma się sztywno układu 5-7-5. Choć osobiście lubię trzymać się tego układu, bo wiersz wygląda na starannie uporządkowany.

2. Kigo - słowo pory roku

Kigo to słowo lub fraza, która osadza wiersz w konkretnej porze roku.

Haruo Shirane, profesor literatury japońskiej na Columbia University, w książce “Japan and the Culture of the Four Seasons” pokazuje, że Japończycy budowali ten “język pór roku” od ponad tysiąca lat - od dworskiej poezji z VIII wieku po specjalne almanachy saijiki, z których poeci do dziś wybierają słowa sezonowe.

Dzięki kigo w 3 wersach mieści się cały kontekst: pora roku, nastrój, temperatura powietrza, a nawet echo wszystkich wierszy, które użyły tego słowa wcześniej.

3. Kireji - słowo tnące

Kireji dzieli haiku na 2 obrazy i tworzy między nimi napięcie.

W japońskim służą do tego partykuły ya (zawieszenie i zwrot ku nowemu obrazowi), kana (zachwyt) czy keri (domknięcie). Najsłynniejszy przykład świata to żabie haiku Bashō: furu ike ya / kawazu tobikomu / mizu no oto - “stary staw — / wskakuje żaba / odgłos wody”.

Widzisz to ya po pierwszej frazie? Staw zastyga jako scena, a potem następuje zdarzenie. W polszczyźnie nie mamy takich partykuł, więc cięcie oddajemy myślnikiem, dwukropkiem albo końcem wersu.

Thomas Geyer z zespołem psychologów z LMU w Monachium w badaniu “Reading English-language haiku: An eye-movement study of the ‘cut effect’” śledzili okulografem wzrok osób czytających haiku.

Okazało się, że oko zatrzymuje się dłużej wokół kireji, a rozkład spojrzeń w wierszu zależy od tego, gdzie cięcie wypada - jakby haiku samo wymuszało chwilę pauzy, w której umysł skleja 2 obrazy w całość. Może właśnie dlatego lektura tych miniatur tak dobrze robi głowie.

Jak napisać haiku? Sześć prostych kroków

Zobacz teraz, jak napisać haiku w praktyce - krok po kroku, tak jak uczą tego mistrzowie i badacze formy.

Krok 1: Złap jedną chwilę

Wyjdź na balkon, do parku, do ogrodu. Nie szukaj tematu na wiersz - szukaj konkretu: kropla na liściu, kot przeciągający się w słońcu, zapach skoszonej trawy. Masaoka Shiki nazywał to shasei, czyli “szkicowaniem z życia”: notuj to, co widzą oczy i słyszą uszy. Zapisz sobie kilka takich obserwacji - nawet swoimi słowami.

Krok 2: Wybierz kigo

Agnieszka Żuławska-Umeda, tłumaczka i nauczycielka haiku, w szkicu „Piszmy haiku!” radzi jasno: słowo sezonowe ma być jedno. Ustawia autora i czytelnika w tej samej porze roku. Przejrzyj notatki z kroku 1 i sprawdź, które słowo niesie porę roku samo z siebie: “cykady”, “szron”, a może “kasztany”?

Krok 3: Zestaw dwa obrazy i przetnij

Weź 2 obrazy - na przykład szersze tło i zdarzenie - i pozwól im się spotkać bez słowa komentarza. Cięcie wypada po 1 lub po 2 wersie.

Zobaczmy na przykładzie. Notatka z letniego wieczoru: “ogród po upale, cykady właśnie ucichły, na niebie pojawia się pierwsza gwiazda”. A teraz haiku:

cichną cykady - nad rozgrzanym ogrodem pierwsza gwiazda drży

2. obrazy (dźwięk, który gaśnie, i światło, które się rodzi), 1. kigo (cykady), cięcie po pierwszym wersie. Nic więcej nie trzeba.

Krok 4: Nadaj rytm

Teraz policz sylaby. Chcesz klasycznie? Układaj 5-7-5, licząc na palcach i czytając na głos. Wolisz swobodę? Trzymaj się zasady krótki-długi-krótki wers i ogólnej zwięzłości - jak pisaliśmy wyżej, japoński oryginał i tak jest krótszy, niż sugeruje liczba 17. Najważniejsze, żeby wiersz dobrze brzmiał przeczytany na głos.

Krok 5: Nie wyjaśniaj obrazu

Najczęstszy błąd początkujących to dopisany morał. Skreśl przymiotniki oceniające (“piękny”, “smutny”), skreśl puentę tłumaczącą, “co poeta miał na myśli”. Jeśli czytelnik sam poczuje ciszę świątyni albo chłód pierwszej gwiazdy, wygrywasz.

To jak napisać haiku? Spójrz na tabelkę (możesz ją sobie wydrukować lub zapisać):

Twoja kolej: przeczytaj, poczuj, napisz

Już wiesz, co to jest haiku, i wiesz, jak napisać haiku. Została najprzyjemniejsza część, czyli praktyka. Zacznij od czytania: sięgnij po nasze tomiki. Czytaj powoli, po 1 wierszu. A potem weź notes, wyjdź na spacer i zapisz swoją pierwszą chwilę w 3. wersach. Może w naszym kolejnym tomiku znajdzie się też Twoje haiku? 🙂

Bibliografia:

Geyer, T., Günther, F., Müller, H.J., Kacian, J., Liesefeld, H.R., Pierides, S., Reading English-language haiku: An eye-movement study of the 'cut effect', „Journal of Eye Movement Research" 2020, t. 13, nr 2 — https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7882062/

Gilbert, R., Yoneoka, J., From 5-7-5 to 8-8-8: An Investigation of Japanese Haiku Metrics and Implications for English Haiku, „Language Issues" 2000, nr 1 — https://www.academia.edu/1890211/From_5_7_5_to_8_8_8_An_investigation_of_Japanese_Haiku_metrics_and_implications_for_English_Haiku

Kassab, A., Jayatunge, R., Bou Khalil, R., The therapeutic functions of poetry in mental health: A systematic review and meta-analysis, „Psychiatry Research" 2026, t. 356 — https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0165178125005426

Michałowski, P., Polskie imitacje haiku, „Teksty Drugie" 1995, nr 2, s. 41–53 — https://rcin.org.pl/Content/67065/WA248_73250_P-I-2524_michalowski-polskie_o.pdf

Miłosz, Cz., Haiku, Kraków 1992.

Shirane, H., Japan and the Culture of the Four Seasons, Columbia University Press, Nowy Jork 2012 — https://cup.columbia.edu/book/japan-and-the-culture-of-the-four-seasons/9780231152808/

Stephenson, K., Rosen, D.H., Haiku and Healing: An Empirical Study of Poetry Writing as Therapeutic and Creative Intervention, „Empirical Studies of the Arts" 2015 — https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1177/0276237415569981

Śniecikowska, B., Haiku po polsku. Genologia w perspektywie transkulturowej, Wyd. Naukowe UMK, Toruń 2016 — https://www.academia.edu/104642740/HAIKU_PO_POLSKU_Genologia_w_perspektywie_transkulturowej

Żuławska-Umeda, A. (wybór i przekład), Haiku, Ossolineum, Wrocław 1983 (wyd. 2: Elay, Jaworze 2010) — https://haikupedia.org/article-haikupedia/agnieszka-zulawska-umeda/

Żuławska-Umeda, A., Piszmy haiku!, Polskie Stowarzyszenie Haiku, 2017 — http://psh.org.pl/2017/02/agnieszka-zulawska-umeda-piszmy-haiku/

Autor - Tomasz Socha